کامپیوتر داشت، زمانی که کامپیوتر داشتن مد نبود

نویسنده: عرفان کسرایی/ پژوهشگر مطالعات علم دانشگاه کاسل شماره: 191
محاسبات یکی از طاقت‌فرساترین بخش‌های ریاضیات است و ریاضیدانان با تمرکز و حوصله‌ی زیاد گاهی ماه‌ها و سال‌ها برای انجام محاسبات خود وقت صرف می‌کنند...
محاسبات یکی از طاقت‌فرساترین بخش‌های ریاضیات است و ریاضیدانان با تمرکز و حوصله‌ی زیاد گاهی ماه‌ها و سال‌ها برای انجام محاسبات خود وقت صرف می‌کنند. در مسائل مهندسی یا محاسبات فضایی و راکتورها و سدها، تیم‌های محاسباتی ممکن است مدت‌های طولانی مجبور باشند ضرب و تقسیم کنند و مشتق و انتگرال بگیرند. در دنیای امروز، کامپیوترها به صورت شگفت‌آوری کار انسان را ساده کرده‌اند. نرم‌افزارهای محاسباتی با سرعتی به مراتب بیشتر از انسان می‌توانند پیچیده‌ترین محاسبات را تنها ظرف چند ثانیه انجام دهند. نرم‌افزارها نه خسته می‌شوند و نه به استراحت و مرخصی نیاز دارند. از همه مهم‌تر خیالمان راحت است که کامپیوترها هرگز دچار آن دسته از اشتباهات محاسباتی که بر اثر خستگی و سهل‌انگاری پیش می‌آید هم، نمی‌شوند. پیش از به کار گرفتن کامپیوترها برای انجام محاسبات پیچیده، حتی مهندسان سازمان فضایی ناسا هم محاسبات خود را روی تخته سیاه و با گچ انجام می‌دادند. تیم‌های محاسباتی به صورت موازی روی بخش‌های مختلف معادلات کار می‌کردند و هر تیم یک قسمت از کار را بر عهده می‌گرفت و دست آخر نتایج را با یکدیگر هماهنگ می‌کردند. «‌هاوارد و. ایوز» (Howard Whitley Eves) در کتاب «آشنایی با تاریخ ریاضیات»، اطلاعات تاریخی جالبی از روند شکل‌گیری ماشین‌های محاسباتی و نقش آن‌ها در محاسبات ریاضی آورده است. او می‌نویسد یکی از دستاوردهای مهم قرن بیستم، تکامل وسایل کمک‌محاسباتی مکانیکی ساده‌ی قدیمی ‌و تبدیل آن‌ها به ابزارهای قابل توجه و حیرت‌آور محاسبه‌ی الکترونیکی بود. چیزی که به‌خصوص جنبه‌ی انقلابی داشت، ایده‌ی وارد کردن یک برنامه‌ی دستورالعمل و مجموعه‌ای از داده‌های عامل در ماشین بود.
هنوز هم در مدارس می‌توان با نگاه به انگشتان دست، محاسبات ساده را انجام داد. از چرتکه و چوب خط زدن که بگذریم، اختراع اولین ماشین محاسبه به «بلز پاسکال» نسبت داده می‌شود که در سال 1642 (1021) برای کمک به پدرش در ممیزی حساب‌های دولتی در روئن (Rouen) یک ماشین جمع ساخته بود. این ماشین می‌توانست اعداد با کمتر از شش رقم را با هم جمع کند و تعدادی شماره‌گیر داشت که با هم درگیر بودند و همه‌ی کار را به صورت مکانیکی انجام می‌داد. پاسکال بیش از 50 ماشین ساخت که تعدادی از آن‌ها هم‌اکنون در «موزه‌ی هنرها و صنایع‌دستی پاریس» نگهداری می‌شوند. بعدها در همین قرن «لایب‌نیتس» در سال 1671 (1050) در آلمان و سر «ساموئل مورلند» در 1673 (1052) در انگلستان، ماشین‌هایی اختراع کردند که عمل ضرب را هم انجام می‌دادند. ماشین‌های لایب‌نیتسی به مرور به‌وسیله‌ی دیگران تکمیل شدند و تکامل پیدا ‌کردند تا این‌که در سال 1875 (1254) امتیاز اولین ماشین محاسبه‌ی عملی که بدون تنظیم مجدد قادر به انجام چهار عمل اصلی حساب بود، به نام «فرانک استیون بالدوین» ثبت شد.
«چارلز بابیج» (Charles Babbage) در اوایل قرن نوزدهم در حال ساختن ماشینی بود که البته به نتیجه‌ی دلخواه نرسید. اما ایده‌ی اصلی ماشین تحلیلی او بعدها در قرن بیستم به ساخت ماشین عظیم «ASCC» انجامید که حدود پنج تن وزن (اگر بخواهیم دقیق باشیم: جرم) داشت. در واقع او زمانی کامپیوتر داشت که کامپیوتر داشتن مد نبود. البته این ماشین در برابر ماشین «ENIAC» که یک کامپیوتر الکترونیکی سی‌تنی بود، کوچک به نظر می‌رسید. این ماشین‌ها روز به روز توانمندتر شدند و برای نمونه در حالی‌که در سال 1949 (1328)، ENIAC عدد پی را تا 2037 رقم و ظرف 70 ساعت محاسبه می‌کرد، ماشین «IBM» در سال 1961 (1340) می‌توانست عدد پی را تا حدود 100هزار رقم و در مدت زمان حدود هشت ساعت محاسبه کند.
زمانی که «توماس. جی. واتسون» مدیر IBM در سال ۱۹۴۳ (1322) گفته بود که «فکر می‌کنم در سراسر جهان به پنج دستگاه کامپیوتر نیاز باشد»، احتمالا کامپیوترهایی مانند ENIAC سی‌تنی را در نظر داشت. او هرگز نمی‌توانست ابرکامپیوتری هم‌نام خودش یعنی ماشین «واتسون» IBM را تصور کند؛ ابرکامپیوتری از نسل ماشین بابیج، اما با این تفاوت که هدفش جمع و تفریق نیست و قرار است با کمک كلان‌داده‌ها (Big data) و قدرت پردازشی خارق‌العاده به شتابدهی تحقیقات در حوزه‌هایی مانند فیزیک، نجوم، سازه، علوم کامپیوتر، انرژی، اقتصاد و آموزش کمک کند. ابرکامپیوتری که به گفته‌ی مدیران IBM منبعی عظیم از اطلاعات است؛ اطلاعاتی که هر روز هم بیشتر می‌شوند و در عین حال قدرت پردازش آن می‌تواند با وصل کردن نقاط مشترک این اطلاعات نامحدود در همه‌ی علوم، سرعت پیشرفت را در هر حوزه‌ای بهبود ببخشد.