راه طولانی موفقیت

نویسنده: پوریا ناظمی روزنامه‌نگار علم
جایزه‌ی نوبل سال 2017 (۱۳۹۶) در رشته‌ی فیزیک به «رینر وایس»، «کیپ ثورن» و «بری بریش» به دلیل نقش مهمی که در پروژه‌ی «لایگو» و «کشف امواج گرانشی» داشتند، اهدا شد...
جایزه‌ی نوبل سال 2017 (۱۳۹۶) در رشته‌ی فیزیک به «رینر وایس»، «کیپ ثورن» و «بری بریش» به دلیل نقش مهمی که در پروژه‌ی «لایگو» و «کشف امواج گرانشی» داشتند، اهدا شد. شاید این یکی از کم‌مناقشه‌ترین جایزه‌های نوبل در سال‌های اخیر، حتی در حوزه‌ی علم بوده باشد. درباره‌ی اهمیت امواج گرانشی، آزمایشگاه لایگو، چشم‌انداز آینده و داستان زندگی این دانشمندان، همکاران من در این شماره‌ی دانستنیها مطالب متعددی را برای شما آماده کرده‌اند. من از تکرار آن‌ها پرهیز می‌کنم و در حاشیه‌ی این کشف، تنها به یک نکته اشاره می‌کنم که به نظرم برای ما و کشور ما می‌تواند مهم و حیاتی باشد.
لایگو همانند سرن و هر برنامه و پروژه‌ی علمی گران‌قیمت و تأثیرگذار دیگر، یک‌شبه ساخته نشد. راهی که پیشگامان این طرح از زمان مطرح کردن ایده تا اجرایی شدن آن طی کردند، به درازای یک عمر است. از دهه‌ی ۱۹۷۰ میلادی (۱۳۵۰) که ایده‌ی اولیه‌ی ساخت آشکارسازی مبتنی بر تداخل‌سنجی لیزری برای آشکارسازی امواج گرانشی مطرح شد، تا دو سال اخیر که سرانجام نخستین نشانه‌های امواج گرانشی آشکار شدند، حدود نیم‌قرن فاصله است.
همه‌ی این سال‌ها نیز روزهای خوشی برای دانشمندان و ایده‌پردازان این طرح نبوده است. آن‌ها از یک‌سو باید مشکلات فنی و نظری را حل‌وفصل می‌کردند و از سوی دیگر، در فرآیند فرساینده‌ی مذاکرات سیاسی و اقتصادی برای تأمین بودجه و زنده نگاه داشتن آن در طول زمان می‌کوشیدند.
در چند دهه‌ی اخیر با تغییری که در فضای آکادمیک رخ داده است و بسیاری از دانشجویان و دانش‌پژوهان تحت تأثیر بازار تجاری دنیای علم ناچار به تغییر مداوم رشته‌ها بر مبنای منابع مالی خود هستند، ضرورت حضور چهره‌هایی مانند برندگان جایزه‌ی امسال نوبل که با وجود محدودیت‌ها و فرصت‌های تازه، شور و اشتیاق خود به موضوع را در طول زمان از دست ندهند و آن را زنده نگاه دارند، بخشی از داستان موفقیت است.
از سوی دیگر اما برنامه‌ریزی، پایداری، فراموش نکردن گذشته و مأیوس نشدن سریع، بخش دیگری از موفقیت این پروژه است. برنامه‌ای گام‌به‌گام با قابلیت تاب آوردن در برابر دشواری‌ها و چالش‌های مختلف از یک سو، و مذاکره‌ی دائم برای توسعه‌ی آن از سوی دیگر، نقشی کلیدی در موفقیت چنین پروژه‌هایی بازی می‌کند.
ما هنوز تا زمانی‌که بخواهیم میزبان چنین پروژه‌های عظیمی باشیم، راهی طولانی در پیش داریم. ما هنوز در ابتدای مسیر طولانی آموختن برنامه‌ریزی علمی هستیم و متاسفانه برخی از نشانه‌ها خبر از آن دارد که نه‌تنها چندان علاقه‌ای به یادگیری تجربه‌ی دیگران نداریم، که حتی از به یادآوردن و آموختن از تجربه‌های اندک خود نیز عاجزیم.
به برنامه‌ی سازمان فضایی ایران نگاه کنید. هسته‌ی اولیه این سازمان در سال 1352 شکل می‌گیرد و در سال 1382 با تشکیل شورای عالی فضایی، سازمان فضایی ایران به نهاد اصلی برنامه‌ی فضایی کشور بدل می‌شود. در این مدت انبوهی از قوانین، طرح‌ها، ایده‌ها و سندهای جامع درباره‌ی برنامه‌ی فضایی ایران نوشته شده و بودجه‌ی عظیمی صرف آن شده است. شاید حداقل انتظار این باشد که در طول این همه‌سال چشم‌انداز کلی برنامه‌ی فضایی کشور مشخص‌شده باشد. از این‌رو وقتی در همین چند هفته‌ی گذشته از قول خانم الهام امین‌زاده، عضو شورای عالی فضایی می‌شنویم که تلاش‌ها برای تدوین نخستین پیش‌نویس قانون ملی فضایی کشور آغازشده است، باید پرسید دقیقا طی دهه‌های گذشته و به‌طور خاص طی 15 سال گذشته چه می‌کرده‌ایم؟
نمونه‌های مشابه زیادی را می‌توانید پیدا کنید. نگاهی به فهرست ابرپروژه‌های علمی و فناوری کشور بیندازید که چگونه روزبه‌روز تغییر می‌کنند. نگاهی به وضعیت پیشرفت معدود پروژه‌های علمی بزرگ – در مقیاس ما – بیندازید و از تأخیر زمانی آن‌ها شگفت‌زده شوید.
ما اگر قصد توسعه‌ی علمی داریم، چاره‌ای جز به‌کارگیری برنامه‌ریزی علمی به دور از شعارزدگی‌ها نداریم. تجربه‌های جهان و تجربه‌های گذشته‌ی ما در دسترس است. روش‌های علمی مدیریتی نیز فراوان موجود است. سوال اصلی این است که آیا انگیزه‌ی یادگرفتن و پیش رفتن داریم یا نه؟



ارسال پیام اشتراک



 
 
 Security code